بحمدا… با کمک همه اقشار ملت و عشایر محترم ایران این پیروزی تا اینجا حاصل شد

— امام خميني(ره)

صنایع دستی خراسان‌شمالی چشم‌اندازی بدیع از تکامل اندیشه‌ها و نماد فرهنگ و سلیقه گذشتگان این استان است.

ترکیب استان خراسان‌شمالی از اقوام فارس، تات، ترک، کرمانج، ترکمن و اقلیتهای قومی گوناگون دیگر مانند بلوچ، عرب، لر، ترک‌ها و فارس‌های مهاجر تشکیل شده است. حضور قومیتهای مختلف با فرهنگهای متنوع، همنشینی جذاب و در خور تحسینی را برای تولیدات صنایع دستی فراهم آورده است، بنابراین بسیاری از نقوش، موتیف و تکنیکها از قومی به قوم دیگر راه یافته، به گونه‌ای که می‌توان مجموعه هنرهای سنتی و صنایع دستی خراسان شمالی را چشم اندازی بدیع از تکامل اندیشه ها دانست. 

گلیم بافی 

گلیم در واقع نوعی فرش بدون پرز است که با درگیری تار وپود به یکدیگر ایجاد می‌شود. الیاف استفاده شده در این زیر اندازها عمدتا از نوع طبیعی بوده و بیشتر جهت زیرانداز یا تزئین بکار می رود، طرح گلیم‌ها متاثر از فرهنگ سنتی و محیط جغرافیایی طبیعی بافندگان است.

در بیشتر روستاهای استان در هنگام بافت از نقشه استفاده نمی‌شود و از نقوش ذهنی که دارای تنوع بیشتری هستند استفاده می‌شود، گلیم‌ها دارای بافت یک رو و دورو است.

کاربری آنها در زمینه‌های مثل روفرشی، رومیزی ، جوال ، خورجین ، پادری ، کناره، گلیم زیر انداز، گلیم تزئینی مانند تابلو، رختخواب بند، کوله پشتی، رومبلی، کفش و کیف زنانه، جوراب، دستکش و چاروق و زانو بند است.

نام این فرش در زبانهای مختلف با انواع گوناگون بسیاری استعمال می‌شود، گلیم در افغانستان، اوکراین، ترکیه، لهستان و مجارستان، پلاس در قفقاز، لیامد در سوریه و لبنان، چیلیم در رومانی از جمله نام‌های متفاوت آن است بعلاوه صنعت صاف بافی در همه جهان از دشت‌های وسیع آمریکا تا اسکاندیناوی و اندونزی یافت می‌شود.

گلیم از جمله قدیمی‌ترین زیراندازهایی است که توسط بشر ابداع شده و مورد استفاده قرار گرفته است.

سفره کردی

رایج‌ترین هنر عشایر کرد بافت نوعی گلیم به نام سفره‌کردی است که بازگو کننده داستان زندگی بافنده است.

این هنر مختص به خراسان بزرگ بوده و از بافته‌های منحصر به فرد زنان کرد عشایر این خطه است که در شهرستانهای بجنورد، مانه و سملقان، شیروان، فاروج و اسفراین رواج دارد.

سفره کردی در ابعاد ۱۵۰-۱۰۰ ،۱۲۰-۱۰۰ و ۲۰۰-۱۰۰ سانتیمتر مربع به همراه نقش‌های بسیار زیبا و با مضامین و مفاهیم عمیق که ریشه در باورهای این منطقه دارد، از جنس پشم بافته می شود.

نقوش بکار رفته در این دستبافته‌ها نیز دارای تنوع بسیاری بوده که عمدتا شامل نقوش انتزاعی گیاهی، حیوانی و نقوش هندسی و بر اساس سه شکل مربع، مثلث و دایره است.

جاجیم بافی

جاجیم دست بافته‌ای است ضخیم شبیه پلاس یا گلیم که راه راه و رنگین است و مانند سایر دستبافته‌ها به عنوان زیر انداز مورد استفاده قرار میگیرد و جنس آن عمدتا از پشم انتخاب می شود.

تمام جاجیم یکبار بافته می شود و رنگ و نقش آن متنوع و نمادهای مانند جوان بودن بافنده و امید به آینده‌ای روشن را در بر دارد.

فرش و قالیچه ترکمن

فرش ترکمن هنر دست زنان ترکمن استان خراسان‌شمالی است که در منطقه جرگلان و ساکنین ترکمن‌نشین بجنورد و همچنین در شهرستانهای مانه و سملقان رواج داشته و نقوش بسیار زیبا و خاص آن چشم را نوازش می‌دهد.

عمدتا نقوش فرش‌های ترکمن از لحاظ شکل هندسی و شکستگی خطوط ، خاص مردم کوچ‌نشین است که بصورت ذهنی و در انواع طرحهای ترکمن یموتی، شانه‌ای، آغال، چهار قاب، غزال گز و قاشقی بافته می شود.

پشتی ترکمن

یکی دیگر از دست بافته‌های زیبا که توسط زنان ترکمن بافته می‌شود پشتی‌های ترکمنی است و شامل دوقسمت: پلاس وقسمت پرزدار است.

در قسمت پرزدار آن شیرازه مشکی و در قسمت پلاس شیرازه‌ای به رنگ قرمز وجود دارد که بصورت کیسه کنار هم دوخته شده و قسمت شیرازه مشکی روی دوخت را می پوشانند که داخل آن را پرز، کرک، مقوا، کارتن و ابر می نمایند و بعنوان تکیه گاه مورد استفاده قرار می دهند.

پشتی ترکمنی بسیار شبیه قالیچه است. اندازه آن نیم متر، یک متر، و یک و نیم متر می باشد و رنگهای غالب استفاده شده در آن چهار رنگ، قزل، طلایی، سیاه و سفید بوده و نقوش جای گرفته در آن را گلچه و قره نقش می خوانند.

چاروق دوزی

این پاپوش سنتی استان خراسان شمالی از زمانهای بسیار دور مورد استفاده قرار می گرفته است و متاسفانه از زمان پیدایش اولین نمونه‌های آن تاریخ دقیقی در دسترس نیست، قدیمی ترین نمونه‌های چاروق موجود در این استان مربوط به حدود ۷۰ سال پیش است.

چاروق با ویژگی‌ها و ظاهر خاصش از گذشته‌های دور در مناطق شمال شرقی ایران از جمله بجنورد متداول بوده است و با توجه به وجود ساکنین کرد و ترک می‌توان این پای افزار سنتی را متعلق به این منطقه دانست. قرمز رنگی شاد و زنده که در باورها و اعتقادات خاص مردم این منطقه جایگاهی عظیم دارد ازاین رو دراکثر مصنوعات این منطقه بخصوص چاروق از این رنگ استفاده می‌شود.

این پای افزار به دو شیوه تهیه می شده که نوعی از آن با ظرافت کمتر ومخصوص اقشار کم در آمد جامعه بوده و از تزئینات وگلدوزی‌های کمتر برخودار است .

و نوع خاص آن از چرمی با کیفیت بالا و ظرافت ودقت بیشتر که سطح آن توسط نخ‌های ابریشمی رنگی و گلابتون تزئین شده وسطح آن و به روش دوخت‌های تزئینی و حکاکی روی چرم زینت یافته است، تهیه می‌شود.

نساجی سنتی

این هنر گره خورده با زندگی مردم این سرزمین است که دیرزمانی از رونق و شکوفایی خاصی برخوردار بوده و درصد بالایی از مواد اولیه مورد نیاز تولید لباس و پوشاک را در استان تامین می‌کرده است.

در حال حاضر نیز بخشی از این منسوجات نظیر چادر شب در شهرستانهای جاجرم و اسفراین بافته می‌شود. از ابعاد بزرگ تولید شده آن نیز برای پیچیدن رختخواب و از ابعاد کوچک آن نیز برای رومیزی و پرده و … استفاده می‌شود.

علاوه بر چادر شب ابریشم بافی نیز جزو دستبافته دستگاهی استان محسوب می‌شود که به دلیل قیمت بالای مواد اولیه آن برای مراسم خاصی چون مراسم عروسی استفاده می‌شود.

جوراب بافی

جوراب بیشتر توسط اقوام چادر نشین تولید و استفاده می‌شود. نام دیگر جوراب محلی، جوراب کرکی است که به جوراب کردی هم معروف است.

طرح‌های آن بیشتر نقوش هندسی است و رنگ‌های به کار رفته در بافت جوراب رنگهای قرمزتند، سرمه‌ای و زرد است. نخ به کار رفته در جورابهای سنتی نیز از پشم گوسفند است.

کلاه کرکی

کلاه کرکی کلاهی از جنس کرک است که به دلیل داشتن حفاظ روی گوش در اصطلاح محلی به کلاه گوشی نیز معروف است.

این هنر از هنرهای دستی خاص و کهن شهرستانهای گرمه و جاجرم است که ماده اولیه آن کرک بز بوده و به صورت کاملا خام و خود رنگ استفاده می‌شود.

مراحل بافت آن بسیار ساده بوده و بدون دخالت هیچگونه ماشین یا ابزار خاص، تنها توسط پنج عدد میل چوبی بافته می‌شود.

از خواص منحصر به فرد آن غیر قابل نفوذ بودن سرما در آن، نم و رطوبت است که باعث شده تا کنون کاربرد خود را حفظ کند.

نمد مالی

نمد مالی مصنوعی است که بر اثر درگیری و تراکم پشم و کرک در شرایط فنی مناسب از طریق ورز دادن تهیه می‌شود.

این مصنوع در منطقه راز و جرگلان بیشتر به چشم می‌خورد و زمینه آن خود رنگ بوده بوده و به رنگهای کرم و قهوه‌ای تولید شده و در نگاره‌های جای گرفته در آن نیز از رنگ قرمز استفاده می‌گردد.

هنگام نقش‌اندازی در نمد از تصاویر و موتیف‌های هندسی و همچنین حرکات اسپیرال یا حلزونی استفاده می‌شود. کلاه، پالتو، زیرانداز و … محصولات تولید شده از نمد هستند.

ساخت سازهای سنتی

از آنجا که موسیقی به عنوان یکی از ارکان مراسم، جشن‌ها و آئین‌های مختلف در فرهنگ بومی، مذهبی و ملی این سرزمین و این استان جایگاه ویژه‌ای داشته، ساخت سازهای سنتی همواره از مراتب خاصی برخوردار بوده و حضور هنرمندان کمال‌گرا و مبتکر در ساخت سازهای ایرانی به خوبی مشهود است.

از سازهای بومی و رایج در این استان می‌توان به سازهای دو تار، سه تار، دهل و سرنا، دایره، کمانچه و قشمه اشاره کرد.

لازم به توضیح است که سازهای دوتار(با یازده تا چهارده پرده)، سه تار و کمانچه جزو سازهای زهی محسوب و قشمه و سرنا نیز جزو سازهای بادی محسوب می‌شوند.

ساز قشمه جزو سازهای اصیل این استان بوده که دارای هفت بند در بالا و یک بند در زیر است و بدنه نی آن از جنس چوب ساخته می‌شود.

جنس این سازها غالبا از چوب‌های گردو، سنجد، توت و افرا بوده و در ساخت ملزومات آنها نیز از موادی چون استخوان و شاخ قوچ استفاده می‌گردد.

زیورآلات سنتی 

زیور آلات مکمل لباس‌های سنتی و بومی بوده و معرف آداب، رسوم، عادات و سنن و فرهنگ مردم این استان است. آنچنان که در مراسم عروسی و جشن و شادمانی اسب عروس نیز با زیورآلات خاص تزئین می شده است.

هنرمندان ترکمن خراسان‌شمالی با استفاده از طلا، نقره، قلع، فیروزه، یشم، عقیق، مهره‌ها و نگین‌های شیشه‌ای رنگی، با ابزاری چون سندان، چکش، سمباده، سوهان، انبردست، سیم چین و مته و … و با ذوق و مهارت خاصی، ضمن حفظ ویژگی‌ها و اصالت‌های منطقه به خلق این آثار هنر مشغول هستند.

 

ارسال یک پاسخ